آونگ بر صليب سوال- 1-9

كارگاه تحليل فصل دوم  كتاب علوم و فنون ادبي پايه ي دهم

1-    بررسي قلمرو زباني ....

الف: شعر رودکي:

·        واژه ها بيشتر ساختماني ساده دارند: بو، جو، ياد، يار، ريگ، آمو، راه، پا، و....

·        به كار گيري « همي » به جاي «مي » در پايان فعل؛

·        كاربرد واژگاني گه امروزه دچار تغيير يا فرمواشي شده اند: خنگ، زي، مير.

·        بيشينه ي واژگان فارسي هستند.

·        زبان شعر ساده؛

·        سادگي و کوتاهي جمله ها؛

           ب: شعر منوچهري:

·        واژه هاي عربي به نسبت شعر رودكي در اين نمونه، بيشتر است، مانند: الا، منزل، طبل، محمل، مقابل، قصد.

·        كاربردهاي ويژه ي واژگاني: خميگي، فرو هل، تبيره زن.

·        فراواني ساخت هاي تركيبي به نسبت شعر رودكي، مانند: پيشاهنگ، تبيره زن، شتربانان،

·        به كار گيري فعل هاي پيشوندي، مانند: فرو هل، فرو شد؛

·        سادگي، کوتاهي جمله ها؛

·        -زبان شعر ساده.

2 بررسي قلمرو ادبي نمونه ها...

 الف: تاريخ بلعمي:

·        تشخيص: قلم را فرمود؛

·        تضمين، آوردن حديث در ميان سخن؛

·        تکرار واژه، آفريد، قلم و فرمود. ( البتّه، در اين جا تكرار، كاركرد ادبي ندارد)؛

·        تلميح: كلّ عبارت به خلقت و آفرينش اشاره دارد.

ب: اسرارالتوحيد:

·        مراعات نظير: درزي و دوختن و قبا؛

·        به كار گيري شعر در ميان نثر؛

·        کنايه: «در پاي كسي افتادن»؛ احترام و ادب و تواضع نمودن.

·        *توجّه: بهره گيري اندك از آرايه هاي ادبي، بيانگر ساده بودن نثر در دوره ي نخست است.

 پ: مرزبان نامه:

·        -بهره گيري از کلمات هم وزن و هم آهنگ: خدمات و مقامات، مشکور و مقبول و مبرور، سرمايه و پيرايه، تقبّل و تكفّل؛

·        -بهره گيري از آرايه ي تشبيه: غرقاب فنا، پيرايه ي عفاف، آبگينه ي امل؛

·        كنايه: «دست در چيزي آويختن»، كنايه از گرفتن، چنگ ردن و متوسّل شدن؛ « پشت به چيزي دادن»، كنايه از تكيه دادن و آراميدن؛

·        استعاره: ديوار فراغت.

 3-بررسي قلمرو فكري نمونه ها...

الف: گرشاسپ نامه:

اسدي توسي در اين بخش، از شهري ياد مي كند و بت خانه و ايوان و درخت آن را وصف مي كند. اين توصيف مبتني بر دريافت هاي حسي و سواد ديداري است. بنابراين، شعر، عيني و طبيعت گرا است.

ب: شعر آغاجي:

در اين جا، شاعر به بارش برف، چشم دوخته و چگونگي پايين آمدن و حركت برف را در توفان و بوران، به گريز كبوتران از مقابل پرنده ي شكاري باز، مانند كرده است. بنابراين، شاعر، هواي برفي و آسمان برفناك را مي بيند و توصيف مي كند و يك منظره ي طبيعي و محسوس را تصوير مي نمايد. شعر، طبيعت گرا و فرح بخش است.

*ابوالحسن علي بن الياس آغاجي يا آغاجي بخارايي شاعر و  از بزرگان دربار ساماني و   هم روزگار با نوح بن منصور ساماني و دقيقي بود. ظاهراً واژه ي « آغاجي» تركي و به معناي حاجب و دربان مخصوص سلاطين بوده است. وي هم به فارسي و هم به عربي، شعر مي سرود. نام وي را آغجي و آغاچي نيز آورده اند.

پ: شعرانوري:

اين شعر نكوهشي شبيه به مدح و ستايش است كه با چاشني طنز درآميخته است. شاعر صفتي(بي توجّهي به مردم و نشنيدن صداي آنان)، از ممدوح خود را ناپسند مي بيند و آن را نكوهش مي كند و به زبان طنز، مي گويد: «سرت به آسمان مي سايد، به همين سبب، فقط صداي آسمانيان را مي شنوي و حرف مردم را نمي شنوي؛ گوش تو نسبت به سخن مردم، سنگين است؛ تو گران گوشي، اي خواجه! بيم ما آن است كه تو، عمري دراز بيابي».